تاریخچه روان شناسی صنعتی سازمانی
تعریف روان شناسی صنعتی / سازمانی


مطالعه علمی رابطه ميان انسان و دنيای کاراست. سازگاری مردم را در جريان امرار معاش خود با خصوصيات و ويژگيهای محل کار، افرادی که در محل کار با آنان سروکار پيدا می کنند، و با کارها و مشاغلی که انجام می دهند مورد مطالعه قرار می دهد.
روان شناسی صنعتی / سازمانی چه عواملی را تحلیل می کند :


روان شناسی صنعتی/سازمانی برای رسيدن به اهدافش با سه عامل عمده مواجه است که عبارتند از :
١. انسان
٢. درون سازمان
٣. بيرون سازمان
انسان که حاصل ٥٠% وراثت و٥٠% محيط است خود تحت تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد که می تواند موضوع روان شناسی صنعتی سازمانی قرار گیرد :
١. عامل ژنتيكی
٢. عامل محيطی
٣. عامل والدين
٤. عامل رشد
٥. عامل يادگيری
٦. عامل هشياری و ناهشياری
٧. هوش منطقی يا عقلی (IQ)و هوش هيجانی يا عاطفی (EQ)
٨. و..... است
از طرف دیگر عوامل درون سازمانی هم در حوزه بررسی ها و تحلیل روان شناسی صنعتی سازمانی قرار دارد که تأثیر زیادی در فعالیت های سازمانی دارد. عمده عوامل درون سازمانی که باید مورد بررسی قرار گیرند عبارتند از :
١. فرهنگ و جو سازمانی
٢. ارزش های حاکم برسازمان
٣. فرصت ها وتهديد ها يا فرصت های بهبود
٤. رهبری
٥. اهداف سازمان
٦. ماهيت شبکه های سازمانی
٧. روشها و دستورالعمل های مورد استفاده
همچنین عوامل بيرون سازمانی نیز باید در حوزه های شغلی و منابع انسانی مهم تلقی شوند. در روانشناسی صنعتی سازمانی تحلیل عوامل برون سازمانی در تحلیل جامع و دقیق محیط کار نقش بسزایی دارد. برخی از عوامل بیرون سازمانی که باید مورد بررسی قرار گیرند عبارتند از :
١. اوضاع سياسی
٢. فرهنگ، آداب و رسوم و سنت های جامعه
٣. سوابق تاريخی
٤. موقعيت جغرافيايی
٥. اوضاع اقتصادی
٦. وضعيت روانی مردم
٧. دسترسی به منابع واطلاعات علمی
٨. بهره گيری از نيروی کار متخصص
٩. نقش متخصصان
روان شناسی صنعتی سازمانی در کدام قلمرو ها و حیطه ورود پیدا می کند؟


روانشناسان صنعتي/سازماني در يک سازمان حيطه های کاري مشخصی دارد که شامل حوزه های زیر می شود :
• تحليل مشاغل
• گزينش بهترين کارکنان
• مدیریت عملکرد
• آموزش روانشاختی افراد
• آموزش،کارآموزی و ارتقاء
• بررسي انگيزش، سطوح نياز و رضايت شغلی
• استرس کارگری، غلبه بر تعارض ها، مقاومت و پذيرش تغيير
• ارتباطا ت مؤثر
• فرآيندهای کارگروهی
• رهبری، نفوذ، قدرت وسياست
• ساختار سازمانی
• فرهنگ وتوسعه سازمانی
درباره روان شناسی صنعتی سازمانی بیشتر بدانیم


یکی از زمینه های تخصصی روانشناسی، روانشناسی صنعتی و سازمانی Industrial Organizational Psychology "I/O Psych" است که بخش شماره ١٤ APA را تحت نام جامعه روانشناسان صنعتی و سازمانی "SIOP" Society for Industrial-Organizational Psychology به خود اختصاص داده است.
در سال ٢٠٠٤ SIOP ٣٤٠٠ عضو حرفه ای داشته و تقریباً دارای ١٩٠٠ عضو دانشجویی بوده است. در سال های اخیر تعداد زنان وارد شده به این حیطه به طور چشمگیری افزایش یافته است و به طور مثال، در سال ٢٠٠١ بیش از نیمی از دریافت کنندگان مدرک دکترا در این رشته زنان بوده اند و این روند ادامه دارد (موچینسکی ٢٠٠٦). SIOP اولین سازمان حرفه ای روانشناسی صنعتی و سازمانی در دنیا است و دارای سایت اینترنتی به آدرس www.siop.org است.
عنوان روانشناسی صنعتی و سازمانی را که ما پذیرفته ایم، با حفظ اندک تفاوت های مفهومی در انگلستان روانشناسی حرفه ای، در کشورهای اروپایی، روانشناسی کار و سازمانی، در کانادا و استرالیا، روانشناسی صنعتی و سازمانی و در آفریقای جنوبی روانشناسی صنعتی نامیده می شود و روانشناسان تحت این عناوین به کار و فعالیت مشغول می باشند و همچنین انجمن روانشناسی صنعتی / سازمانی ژاپن تقریباً دارای ٩٠٠ عضو می باشد (آتور ٢٠٠٢).
روانشناسی علم رفتار، شناخت، عواطف و انگیزش انسان (و غیر انسان) می باشد. همان گونه که قبلاً اشاره گردید، این علم به سایر تخصص های مختلف تقسیم گردیده است که بعضی از آنها اساساً به علم روانشناسی مربوط هستند (روانشناسی تجربی) و بعضی دیگر به علم روانشناسی و کاربرد این علم مرتبط می باشند (روانشناسی کاربردی). روانشناسی صنعتی و سازمانی در طبقه اخیر قرار گرفته و هم با علم روانشناسی مربوط بوده و هم با کاربرد این علم درباره موضوعات انسانی در سازمان ها مرتبط می باشند. حیطه روانشناسی صنعتی و سازمانی شامل دو بخش اصلی است: صنعتی (یا کارکنان) و سازمانی. با این وجود محتوای دو بخش اصلی متداخل بوده و به راحتی قابل تفکیک نمی باشند و هرکدام به شکلی متفاوت در تاریخ روانشناسی صنعتی و سازمانی رشد پیدا نموده اند. روانشناسی صنعتی – اسم اصلی این رشته – به عنوان شاخه قدیمی متمایل به بهبود اثربخشی سازمانی از طریق استفاده مناسب از منابع انسانی یا افراد بود و به موضوعاتی چون طراحی شغل، گزینش کارکنان، آموزش کارکنان، و ارزشیابی عملکرد علاقمند بود. روانشناسی سازمانی از هنگام جنبش روابط انسانی در سازمان ها رشد نمود. این حیطه بیشتر از روانشناسی صنعتی به فرد و خود کارکنان در سازمان ها تمرکز نمود. این رشته به فهم رفتار و افزایش سلامت و رفاه کارکنان در محیط کار علاقمند می باشد. موضوعات سازمانی، نگرش کارکنان، رفتار کارکنان، استرس شغلی، و کنش های سرپرستی را شامل می گردید.
روانشناسی صنعتی و سازمانی به عنوان یک دانش کاربردی به توسعه و کاربرد اصول علمی به محیط کار علاقمند می باشد. روانشناسی صنعتی / سازمانی مستقیماً با مشکلات عاطفی و شخصی کارکنان سر و کار ندارد. این فعالیت ها در حیطه روانشناسی بالینی قرار می گیرد. به همین جهت، ممکن است یک روانشناس صنعتی و سازمانی استخدام یک روانشناس بالینی را برای کمک به حل چنین مشکلات از قبیل اعتیاد کارکنان به سازمان توصیه کند.
سالیان پیش بلوم و نیلور (١٩٦٨) روانشناسی صنعتی و سازمانی را چنین تعریف کردند:
"کاربرد یا گسترش حقایق و اصول روانشناختی به مشکلات انسان هایی که در زمینه صنعت و تجارت کار می کنند."
کار و فعالیت علمی روانشناسان صنعتی و سازمانی با سؤال آغاز می شود و برای پاسخ گویی و دستیابی به پاسخ از روش های علمی سود می برد. روانشناسان می کوشند تا نتایج مطالعات خود را، به نحوی که برای تبیین رفتار مفید واقع گردد در الگوهای معنی دار شکل دهند و هماهنگی لازم را براساس یافته ها در جهت تعمیم به رفتار به عمل آورند. در این جهت روانشناس صنعتی و سازمانی یک فرد دانشگاهی است.
جهت دیگر روانشناسی صنعتی و سازمانی – جهت حرفه ای – مربوط به کاربرد دانش برای حل مشکلات واقعی دنیای کار است. یافته های پژوهشی روانشناسی صنعتی و سازمانی را در زمینه های استخدام بهتر کارکنان، کاهش غیبت، بهبود ارتباطات، افزایش خشنودی شغلی و حل مشکلات بی شمار دیگر دنیای کار، می توان به کار گرفت.
روانشناسان صنعتی و سازمانی در حیطه عمل بسیاری از مواردی را که همکاران دانشگاهی آنها انجام می دهند، از قبیل انجام پژوهش و تدریس در دانشگاه، انجام می دهند، از قبیل انجام پژوهش و تدریس در دانشگاه، انجام می دهند. تمرکز اصلی در حوزه عملی کاربرد اصول و یافته های علم روانشناسی صنعتی و سازمانی می باشد. لیست ارائه شده فعالیت هایی را نشان می دهد که روانشناسان صنعتی و سازمانی در حیطه عمل انجام می دهند:
- تحلیل ماهیت شغل (تحلیل شغل)
- انجام تحلیل برای تعیین راه حل مشکل سازمانی
- اجرای زمینه یابی درباره عواطف و عقاید کارکنان
- طراحی نظام ارزشیابی عملکرد کارکنان
- طراحی نظام گزینش کارکنان
- طراحی برنامه آموزشی
- انجام آزمون های روانشناختی
- ارزیابی اثربخشی یک فعالیت یا یک عمل، مثل برنامه آموزشی
- اجرای تغییر سازمانی، مثلاً نظام جدید پاداش دهی برای کارکنانی که عملکرد خوبی دارند اغلب تلاش های روانشناسان صنعتی و سازمانی به سوی افزایش اثربخشی سازمان ها هدایت می گردد. برای انجام چنین کاری آنها بر جنبه های متعددی متمرکز می گردند، که شامل گزینش افرادی که بهتر از دیگران توانایی انجام کار را دارند، آموزش کارکنان برای انجام بهتر کارها، طراحی مشاغل به نحوی که بهتر انجام گردند، و یا طراحی سازمان ها برای کارکرد بهتر، می باشند.
روانشناسی صنعتی و سازمانی برای شما چه مفهومی دارد


اگر شما برنده جایزه بزرگ مادام العمر یکی از بانک های کشور یا مؤسساتی که جوایز کلانی پرداخت می کنند، بشوید چه کار خواهید کرد؟ آیا به شغل خود ادامه خواهید داد؟ با وجودی که به آن نیاز ندارید؟ بررسی های به عمل آمده در آمریکا، ژاپن و آلمان نشان می دهد که ٨٤٪ پاسخ گویان به این سؤال پاسخ داده اند که به کار خود ادامه خواهند داد اگرچه آنها به این پول نیاز ندارند (کوئینتانیلا ١٩٩٠).
چگونه می توان این یافته را تبیین کرد؟ آشکار است که اکثر مردم چیزهایی خیلی زیادتر از پول از شغل خود به دست می آورند و نیز آنان به اندازه کافی احساس خوشبختی خواهند کرد، اگر نوع شغلی را که با توانایی های تجربی آنان بسیار تناسب داشته باشد، بیابند. اساساً برای افرادی با چنین شرایط در سازمان ها، احساس خشنودی شخصی، و کمال ایجاد می شود و این احساس ها برای او بهترین پاداش به حساب می آیند که جدا از سایر درآمدهایی است که کسب می کنند. انسان ها در سازمان ها فقط در پی بهبود درآمد اقتصادی نیستند بلکه به امنیت عاطفی، حرمت ذات و شادکامی نیز نیاز دارند و آن را از شغل خود و سازمانی که در آن کار می کنند، طلب می نمایند.
استرس های کاری به عدم سلامت روانی و جسمانی منجر می گردند. یک مطالعه پژوهشی طولی نشان داد که خشنودی شغلی یک پیش بین مهم برای طول عمر می باشد. کارکنانی که از شغل خود خشنود هستند عمر طولانی تر از آنهایی دارند که از شغلشان ناخشنود می باشند. ( مجله کار در آمریکا ١٩٧٣).
یکی از مهم ترین تصمیم هایی که انسان در طول زندگی خود می گیرد انتخاب یک شغل به نحوی است که با علایق، مهارت ها و خلق و خوی او هماهنگ باشد. به همین دلیل مطالعه و آشنایی با رشته روانشناسی صنعتی و سازمانی شاید بیشترین رابطه شخصی را با زندگی حرفه ای شما در آینده داشته باشد. یافته ها و کنش های روانشناسان صنعتی و سازمانی در سازمان ها توانایی های شما را مورد حمایت قرار داده و جایگاه شما را در سازمان مشخص خواهد کرد و همچنین از شیوه انجام وظایف شغلی شما، منزلت و میزان حقوق، سطح مسئولیت و آن رضایت شخصی را که می خواهید به آن برسید، تعیین خواهد نمود.
(برگرفته از کتاب روانشناسی صنعتی و سازمانی تألیف و ترجمه دکتر علی مهداد. انتشارات جنگل. ١٣٨٩)